Konflikt rodziców a dobro dziecka – co decyduje sąd i jak się zachować?

Rozstaliście się, a rozmowa o dziecku zamienia się w kłótnię. Po weekendzie u drugiego rodzica dziecko wraca nieswoje, jedna strona mówi nie oddam, bo mu nie służy, druga utrudniasz mi kontakty. Każde z Was powołuje się na dobro dziecka. Sąd opiekuńczy słyszy to zdanie w niemal każdej takiej sprawie, dlatego warto wiedzieć, co ono znaczy w prawie, a nie tylko w emocjach.

Co mówi prawo

Podstawą jest Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Art. 95 § 3 stanowi, że władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny. Art. 97 § 2 dodaje, że o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Gdy rodzice żyją w rozłączeniu, sąd może ze względu na dobro dziecka określić sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktów (art. 107 § 1 KRO). W wyroku rozwodowym sąd uwzględnia prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców i może powierzyć wykonywanie władzy jednemu z rodziców, ograniczając drugiego do określonych obowiązków i uprawnień – ale tylko wtedy, gdy dobro dziecka za tym przemawia (art. 58 § 1a KRO).

Czym w takim razie jest „dobro dziecka”? Ustawa go nie definiuje. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 września 2022 r. (II CSKP 1553/22) wskazał, że ocena zależy od konkretnego dziecka: jego wieku, płci, stanu zdrowia, cech charakteru, wrażliwości psychicznej i więzi z otoczeniem. To oznacza, że nie ma jednego schematu. Ta sama sytuacja może być różnie oceniona dla sześciolatka i dla piętnastolatka.

Kontakty z dzieckiem to prawo i obowiązek rodziców oraz dziecka, niezależne od władzy rodzicielskiej (art. 113 § 1 KRO). Obejmują nie tylko spotkania, ale też korespondencję i komunikację na odległość, także elektroniczną (art. 113 § 2). Jeśli dziecko mieszka stale u jednego z rodziców, sposób kontaktów z drugim rodzice ustalają wspólnie, kierując się dobrem dziecka i biorąc pod uwagę jego rozsądne życzenia; w braku porozumienia decyduje sąd (art. 113¹ KRO).

Co to oznacza w praktyce

Sąd może ograniczyć kontakty, ale tylko gdy wymaga tego dobro dziecka. Art. 113² KRO daje sądowi katalog środków: od zakazu zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu, przez spotkania w obecności drugiego rodzica, kuratora lub innej osoby, po ograniczenie komunikacji na odległość. Pełny zakaz kontaktów jest możliwy dopiero wtedy, gdy ich utrzymywanie poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza (art. 113³). Sam konflikt dorosłych, bez zagrożenia dla dziecka, takiej podstawy nie daje.

Sąd może też „zająć się” rodzicami, nie tylko dzieckiem. Przy orzekaniu o kontaktach sąd może zobowiązać rodziców do określonego postępowania, np. skierować ich do terapii rodzinnej lub poradnictwa, wskazując sposób kontroli (art. 113⁴). Gdy dobro dziecka jest zagrożone, może zastosować środki z art. 109 KRO, m.in. praca z asystentem rodziny, skierowanie do specjalisty czy nadzór kuratora. W literaturze podkreśla się, że do takiej ingerencji wystarczy sam stan zagrożenia dobra dziecka, a nie musi dojść do faktycznej krzywdy, oraz że nie jest ona karą dla rodziny, lecz ma poprawić sytuację dziecka.

Mediacja to narzędzie, nie obowiązek. W sprawie o rozwód lub separację sąd może skierować strony do mediacji w sprawach władzy rodzicielskiej i kontaktów (art. 445² KPC). W sprawach nieprocesowych też może skierować uczestników do mediacji, a jej przedmiotem może być sposób wykonywania władzy rodzicielskiej (art. 570² KPC). Ugoda zawarta przed mediatorem w sprawie kontaktów może być potem podstawą do wykonania.

Gdy ustalone kontakty nie są realizowane. Jeżeli osoba, pod której pieczą jest dziecko, nie wykonuje lub niewłaściwie wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia albo ugody o kontaktach, sąd opiekuńczy, uwzględniając jej sytuację majątkową, zagrozi nakazaniem zapłaty sumy pieniężnej za każde naruszenie na rzecz uprawnionego (art. 598¹⁵ § 1 KPC). To działa w obie strony: gdy kontakt narusza rodzic uprawniony do kontaktu, sąd może zagrozić sumą pieniężną na rzecz drugiego rodzica (§ 2). Na te postanowienia przysługuje zażalenie. Do wniosku trzeba dołączyć wykonalne orzeczenie albo wykonalną ugodę w sprawie kontaktów (art. 598¹⁹ § 1).

Głos dziecka. W literaturze wskazuje się, że po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 2022 r. (SK 3/20) sąd powinien w sprawach o wykonanie kontaktów wysłuchać dziecko, jeśli pozwala na to jego rozwój i stan zdrowia. Podstawą jest art. 95 § 4 KRO, art. 576 § 2 KPC i art. 72 ust. 3 Konstytucji. Wysłuchanie nie oznacza jednak, że dziecko decyduje. O tym, jak ono wygląda, piszę w osobnym wpisie o wysłuchaniu dziecka przez sąd rodzinny.

Najczęstsze błędy

• Traktowanie kontaktów jako nagrody albo kary. Ustawa nie uzależnia prawa dziecka do kontaktów od tego, czy drugi rodzic płaci alimenty albo „zasłużył”. Blokowanie spotkań z zemsty działa na niekorzyść blokującego, bo sąd ocenia, kto wspiera relację dziecka z drugim rodzicem.
• Podejmowanie samodzielnie decyzji w istotnych sprawach (szkoła, leczenie, wyjazd), gdy władza przysługuje obojgu rodzicom (art. 97 § 2).
• Wciąganie dziecka w konflikt: przekazywanie przez nie wiadomości, instruowanie, co ma powiedzieć sądowi, pytanie o szczegóły życia drugiego domu.
• Brak dokumentowania. W sprawach o wykonywanie kontaktów strony mogą przedstawiać pełny zakres dowodów, także korespondencję z komunikatorów. Warto więc pisać rzeczowo i spokojnie, np. SMS-em potwierdzać godziny odbioru. Zanim zaczniesz nagrywać rozmowy czy kontakty, skonsultuj to z adwokatem.
• Ignorowanie wezwań i propozycji mediacji. Odmowa współpracy, bez żadnego uzasadnienia, jest w sądzie widoczna.
• Czekanie, aż „samo się ułoży”. Orzeczenie w sprawie kontaktów można zmienić, jeśli wymaga tego dobro dziecka (art. 113⁵), ale im dłużej trwa blokada kontaktów, tym trudniej odbudować więź.

Jeśli Twoja sytuacja jest podobna – kontakty są blokowane, kłócicie się o decyzje dotyczące dziecka albo chcesz się przygotować do sprawy – opisz ją w formularzu kontaktowym. Powiem, jak wygląda to w Twoim przypadku.