Wysłuchanie dziecka przez sąd rodzinny – kiedy, jak i po co się odbywa?

„Czy moja córka będzie musiała zeznawać przed sądem?” – to pytanie od rodziców w sprawach o rozwód, ustalenie kontaktów czy władzę rodzicielską pada niemal równie często jak pytania o alimenty. W głowie od razu pojawia się obraz sali sądowej, ławy przysięgłych z amerykańskich filmów i przestraszonego dziecka odpowiadającego na pytania obcych osób. Rzeczywistość wygląda zupełnie inaczej – i warto to wiedzieć, zanim zacznie się niepotrzebnie straszyć dziecko tym, co je czeka.

Co mówi przepis

Prawo dziecka do wyrażenia swojego zdania w sprawach, które go dotyczą, ma mocne umocowanie – zarówno krajowe, jak i międzynarodowe. Konstytucja RP w art. 72 ust. 3 nakłada na organy władzy publicznej obowiązek wysłuchania dziecka i uwzględnienia w miarę możliwości jego zdania przy ustalaniu jego praw. Ten sam standard wynika z art. 12 Konwencji o prawach dziecka (ONZ, 1989) oraz – w sprawach z elementem unijnym – z art. 24 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.

Na poziomie procedury cywilnej kluczowy jest art. 216¹ Kodeksu postępowania cywilnego: sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego dziecka wysłucha je, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Przepis ten – po nowelizacji z 28 lipca 2023 r., obowiązującej od 15 lutego 2024 r. – wprost przewiduje, że jeśli dziecko odmawia udziału w wysłuchaniu, sąd odstępuje od tej czynności, a jeśli sąd w ogóle zrezygnuje z wysłuchania, musi wskazać w protokole, dlaczego tak zrobił. W postępowaniu nieprocesowym (np. w sprawach opiekuńczych) analogiczną podstawę stanowi art. 576 § 2–3 KPC. Poza salą sądową obowiązek wysłuchania dziecka przed ważniejszymi decyzjami mają też sami rodzice – wynika to z art. 95 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W sprawach transgranicznych (np. przy sporach o miejsce pobytu dziecka między rodzicami z różnych krajów UE) dodatkowo stosuje się art. 21 rozporządzenia (UE) 2019/1111 (tzw. Bruksela II ter).

Co ważne – żaden z tych przepisów nie wskazuje sztywnej granicy wieku. Decyduje ocena rozwoju, stanu zdrowia i dojrzałości konkretnego dziecka, dokonywana przez sąd indywidualnie w każdej sprawie.

Co to oznacza w praktyce

Wysłuchanie dziecka to zupełnie inna czynność niż przesłuchanie świadka – i to jest chyba najważniejsza informacja dla rodziców.

Gdzie i jak to się odbywa. Ustawa wprost przewiduje, że wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń sądowych – najczęściej w osobnym, przyjaźniej urządzonym pokoju, czasem z udziałem psychologa. Dziecko nie siedzi na sali w todze i przed ławą sędziowską, nie jest konfrontowane z rodzicami podczas samej rozmowy.

Dziecko może odmówić. Od 2024 r. przepisy wprost mówią, że jeśli dziecko nie chce wziąć udziału w wysłuchaniu, sąd z tego rezygnuje. To nie jest przymusowy obowiązek dziecka, tylko jego prawo.

To nie jest głosowanie. Sąd uwzględnia zdanie i rozsądne życzenia dziecka „stosownie do okoliczności” – ale to sąd, kierując się dobrem dziecka, podejmuje ostateczną decyzję. Wysłuchanie nie oznacza, że dziecko decyduje, z kim zamieszka albo jak będą wyglądać kontakty z drugim rodzicem.

Wysłuchanie co do zasady odbywa się raz. Ustawa zakłada jednorazowość tej czynności w toku postępowania, chyba że dobro dziecka wymaga jej powtórzenia albo samo dziecko zgłasza taką potrzebę – więc dziecko nie jest wielokrotnie „przepytywane” przy każdej kolejnej rozprawie.

Kiedy sąd może odstąpić od wysłuchania. Jeśli rozwój, stan zdrowia lub dojrzałość dziecka na to nie pozwalają (np. bardzo mały wiek, poważna choroba), sąd może – a czasem powinien – zrezygnować z tej czynności, ale musi to uzasadnić w protokole.

Najczęstsze błędy rodziców

• Przygotowywanie dziecka „na pytania” – instruowanie, co ma powiedzieć sędziemu, jest wyczuwalne dla doświadczonego sądu i psychologa, a w dłuższej perspektywie szkodzi samemu dziecku i wiarygodności rodzica.
• Straszenie dziecka wizją „sądu” – porównania do telewizyjnych rozpraw budują niepotrzebny lęk przed czynnością, która w praktyce jest spokojną rozmową w osobnym pokoju.
• Przekonanie, że zdanie dziecka automatycznie przesądza sprawę – rozczarowanie, gdy orzeczenie nie pokrywa się z tym, co dziecko powiedziało, choć sąd ma obowiązek jedynie uwzględnić rozsądne życzenia, a nie się nimi bezwzględnie kierować.
• Traktowanie wysłuchania jako formalności do „przetrwania” – tymczasem to realny element budowania stanowiska w sprawie, a dobre przygotowanie się do tego etapu (bez instruowania dziecka) bywa istotne dla całej strategii procesowej.

Najczęściej zadawane pytania

Każda sprawa rodzinna, w której może dojść do wysłuchania dziecka, ma swoją specyfikę – zależną od wieku dziecka, rodzaju sprawy i relacji między rodzicami. Jeśli Twoja sytuacja jest podobna, opisz ją w formularzu kontaktowym – powiem, jak wygląda to w Twoim konkretnym przypadku.