Dowódca wydaje Ci polecenie, które budzi wątpliwości. Wykonać, bo to rozkaz, czy odmówić, bo coś tu nie gra? W wojsku to pytanie nie jest teoretyczne. Odpowiedzialność karną można ponieść nie tylko za to, że rozkazu się nie wykonało, ale też za to, że się go wykonało. O tym, gdzie przebiega granica, decydują przepisy części wojskowej Kodeksu karnego i orzecznictwo Sądu Najwyższego.
Kto jest żołnierzem i czym jest rozkaz
Dla Kodeksu karnego żołnierzem jest osoba pełniąca czynną służbę wojskową, z wyjątkiem terytorialnej służby wojskowej pełnionej dyspozycyjnie (art. 115 § 17 KK). Rozkazem jest polecenie określonego działania lub zaniechania, wydane służbowo żołnierzowi przez przełożonego albo uprawnionego żołnierza starszego stopniem (art. 115 § 18 KK). Żołnierz w czynnej służbie jest też funkcjonariuszem publicznym (art. 115 § 13 pkt 8 KK). O tym, co to oznacza w prawie karnym, piszę w osobnym wpisie:
Nie każde polecenie jest rozkazem. Według komentarzy rozkaz musi być konkretny, skierowany do określonego żołnierza lub żołnierzy i dotyczyć spraw służbowych. Rozkazem nie jest prośba, rada ani opinia przełożonego. Nie są nim też ogólne przepisy, regulaminy i zarządzenia regulujące rozkład zajęć w jednostce, nawet jeśli wprowadzono je rozkazem. Rozkaz może być ustny, pisemny albo wydany sygnałem, a liczy się nie słowo „rozkazuję”, tylko to, czy przełożony jasno wyraził wolę i czy żołnierz mógł ją zrozumieć. Przełożonym w rozumieniu regulaminu ogólnego żołnierza WP może być także osoba cywilna, jeśli żołnierz jest jej służbowo podporządkowany.
Co grozi za niewykonanie rozkazu
Art. 343 § 1 KK obejmuje trzy zachowania: żołnierz nie wykonuje rozkazu, odmawia jego wykonania albo wykonuje go niezgodnie z treścią. Kara to areszt wojskowy albo pozbawienie wolności do 3 lat. Areszt wojskowy trwa od miesiąca do 2 lat (art. 322 § 2 KK). Odmowa nie musi mieć formy słów, według komentarza może wyrazić ją także gest.
Surowiej odpowiada żołnierz, który działa wspólnie z innymi żołnierzami (według komentarza co najmniej trzema) lub w obecności zebranych żołnierzy, albo którego czyn powoduje znaczną szkodę majątkową lub inną poważną szkodę. Grozi mu wtedy od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności (art. 343 § 2 KK). Karalne jest też samo porozumienie z innymi żołnierzami w celu popełnienia takiego czynu (art. 343 § 3 KK).
Ściganie podstawowego typu przestępstwa i porozumienia następuje na wniosek dowódcy jednostki (art. 343 § 4 KK). Według komentarzy to dowódca decyduje, czy sprawa trafi do postępowania karnego, czy poprzestanie się na środkach dyscyplinarnych. Typ kwalifikowany jest ścigany z urzędu.
To przestępstwo umyślne, a odmowa wykonania rozkazu wymaga zamiaru bezpośredniego. Nie ma przestępstwa, gdy wykonanie rozkazu jest oczywiście niemożliwe, np. z powodu stanu zdrowia albo braku narzędzia. Taką przeszkodę trzeba jednak niezwłocznie zgłosić przełożonemu.
Rozkaz przestępny: kiedy żołnierz powinien odmówić
Art. 344 § 1 KK stanowi, że nie popełnia przestępstwa niewykonania rozkazu żołnierz, który odmawia wykonania rozkazu polecającego popełnienie przestępstwa albo go nie wykonuje. To nie jest tylko uprawnienie. Komentarz do Kodeksu karnego wskazuje, że po otrzymaniu takiego rozkazu żołnierz powinien go odmówić, i odsyła do art. 353 ust. 3 ustawy o obronie Ojczyzny, który przewiduje taki obowiązek.
Sąd Najwyższy wyjaśnił, że rozkaz polecający popełnienie przestępstwa to taki, którego przedmiotem jest działanie lub zaniechanie odpowiadające znamionom przedmiotowym jakiegokolwiek typu czynu zabronionego, bez względu na skutek (wyrok z 11 października 2004 r., WA 13/04). Wystarczy więc, że polecone zachowanie jest opisane w przepisie karnym, nie trzeba czekać na skutek. Chodzi o przestępstwo, czyli zbrodnię lub występek, także z innej ustawy niż Kodeks karny. Przełożony, który taki rozkaz wydał, może odpowiadać jako sprawca polecający (art. 18 § 1 KK), niezależnie od odpowiedzialności podwładnego.
Granica jest jednak wąska. Według komentarzy rozkaz tylko bezprawny (np. sprzeczny z przepisami, ale niepolecający przestępstwa), niecelowy albo szkodliwy dla porządku wojskowego trzeba wykonać, a odpowiedzialność za jego skutki ponosi ten, kto go wydał. Rozkaz, którego wykonanie oznacza wykroczenie lub przewinienie dyscyplinarne, także trzeba wykonać. Komentarze zaznaczają też, że odmawiający powinien wiedzieć, że rozkaz jest przestępny, a samo podejrzenie nie wystarcza. W piśmiennictwie są na ten temat różne poglądy. Dlatego odmowa „na wszelki wypadek” jest ryzykowna.
Jeśli żołnierz wykona rozkaz polecający przestępstwo, ale niezgodnie z jego treścią, żeby istotnie zmniejszyć szkodliwość czynu, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary albo odstąpić od jej wymierzenia (art. 344 § 2 KK).
„Wykonywałem tylko rozkaz” – czy to chroni?
Nie zawsze. Art. 318 KK mówi, że nie popełnia przestępstwa żołnierz, który dopuszcza się czynu zabronionego będącego wykonaniem rozkazu, chyba że wykonując rozkaz umyślnie popełnia przestępstwo. Umyślność oznacza zamiar bezpośredni albo ewentualny, czyli także zgodę na popełnienie czynu. Za czyn nieumyślny wykonawca rozkazu nie odpowiada. Według przeważającego poglądu czyn pozostaje wtedy bezprawny, a wyłączona jest wina żołnierza.
Sąd Najwyższy podkreślił, że z tej ochrony nie korzysta rozkazobiorca, który w wykonaniu rozkazu umyślnie dopuszcza się przestępstwa (wyrok z 14 marca 2012 r., WA 39/11). „Wykonaniem rozkazu” jest przy tym tylko to, co rozkazodawca wprost nakazał albo bez czego rozkazu nie dałoby się wykonać. Nie chroni działanie za zgodą przełożonego ani w porozumieniu z nim. Nie chroni też wykorzystanie okazji, jaką dało wykonywanie rozkazu. W tej samej sprawie SN przyjął, że żołnierze, którzy działali wprost na wydany im rozkaz i nie mieli świadomości jego przestępnego charakteru ani nie godzili się na popełnienie przestępstwa, nie popełnili przestępstwa.
Znaczenie ma też błąd żołnierza. Jeśli nie wiedział, że jego czyn jest bezprawny, nie popełnia przestępstwa tylko wtedy, gdy ta nieświadomość była usprawiedliwiona. W przeciwnym razie sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 30 KK). Przy czynach oczywiście karygodnych nieświadomości nie usprawiedliwiają względy wojskowe. Komentarz wskazuje też, że jeśli odmowa narażałaby żołnierza na niebezpieczeństwo, mogą wchodzić w grę przepisy o stanie wyższej konieczności, ale tylko gdy spełnione są jego wszystkie przesłanki (art. 26 KK).
Art. 318 i 344 KK stosuje się odpowiednio także do policjantów, funkcjonariuszy Straży Granicznej, ABW, Agencji Wywiadu, Służby Więziennej, SKW i SWW oraz strażaków.
Jeśli Twoja sytuacja jest podobna, opisz ją w
Najczęstsze błędy
1. Odmowa „na wszelki wypadek”. Rozkaz bezprawny lub niecelowy to jeszcze nie rozkaz przestępny. Odmowa jego wykonania może skończyć się zarzutem z art. 343 KK.
2. Wykonanie rozkazu, który wyraźnie polecał przestępstwo. Obowiązek odmowy jest realny, a „wykonywałem rozkaz” nie chroni, gdy działa się umyślnie (art. 318 KK).
3. Odmowa na oczach innych żołnierzy albo wspólnie z nimi. To okoliczność, która zmienia kwalifikację i podnosi zagrożenie karą (art. 343 § 2 KK). Samo porozumienie się w tym celu też jest karalne (art. 343 § 3 KK).
4. Wykonanie rozkazu „po swojemu”. Art. 343 § 1 KK obejmuje także wykonanie rozkazu niezgodnie z jego treścią.
5. „To nie był rozkaz, tylko prośba”. O tym, czy polecenie jest rozkazem, decyduje jego treść i służbowy charakter, a nie forma ani użyte słowa.
6. Składanie wyjaśnień bez rozmowy z adwokatem. Osoba, której przedstawiono zarzut, ma prawo skorzystać z pomocy obrońcy już przy pierwszym przesłuchaniu. To, co powie się na początku, trudno potem zmienić.
Co zrobić, gdy rozkaz budzi wątpliwości
- Dopytaj, czego dokładnie dotyczy. Według komentarzy przełożony ma prawo sprawdzić, czy rozkaz został zrozumiany, a niejasne polecenie warto doprecyzować, zanim zacznie się je wykonywać.
- Poproś o potwierdzenie na piśmie. Według komentarza regulamin ogólny żołnierza Wojska Polskiego przewiduje taką możliwość w szczególnie uzasadnionych wypadkach.
- Nie odmawiaj publicznie i nie rób tego „na gorąco”. Jeśli masz poważne wątpliwości co do legalności rozkazu, zapisz datę, treść, osobę, która go wydała, i świadków. Potem skonsultuj sprawę, zanim złożysz jakiekolwiek oświadczenie.
- Jeśli rozkazu nie da się wykonać, zgłoś to od razu. Przeszkodę, np. zdrowotną, trzeba zgłosić przełożonemu, zamiast po prostu rozkazu nie wykonać.
Najczęstsze pytania
Może, a w przypadku rozkazu polecającego popełnienie przestępstwa powinien to zrobić (art. 344 § 1 KK; komentarz odsyła do art. 353 ust. 3 ustawy o obronie Ojczyzny). Rozkaz tylko bezprawny, niecelowy albo prowadzący do wykroczenia co do zasady trzeba wykonać, a odpowiedzialność za jego skutki ponosi ten, kto go wydał. Samo podejrzenie, że rozkaz jest przestępny, nie wystarcza.Czy żołnierz może odmówić wykonania rozkazu?
Za niewykonanie rozkazu, odmowę jego wykonania albo wykonanie go niezgodnie z treścią grozi areszt wojskowy albo pozbawienie wolności do 3 lat (art. 343 § 1 KK). Jeśli żołnierz działał wspólnie z innymi żołnierzami lub w obecności zebranych żołnierzy albo wywołał znaczną szkodę, kara wynosi od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności (art. 343 § 2 KK). Postępowanie w podstawowym typie przestępstwa wszczyna się na wniosek dowódcy jednostki.Co grozi za niewykonanie rozkazu w wojsku?
Nie zawsze. Nie popełnia przestępstwa żołnierz, który dopuszcza się czynu zabronionego będącego wykonaniem rozkazu, chyba że wykonując rozkaz umyślnie popełnia przestępstwo (art. 318 KK). Przełożony, który wydał rozkaz polecający przestępstwo, może odpowiadać jako sprawca polecający. Jego odpowiedzialność nie zależy od tego, czy odpowiada podwładny.Czy „wykonywałem tylko rozkaz
Nie. Według komentarzy rozkaz może być ustny, pisemny albo wydany sygnałem. Liczy się to, czy przełożony jasno wyraził wolę, żeby żołnierz zachował się w określony sposób, i czy żołnierz mógł to zrozumieć. Brak formy pisemnej nie zwalnia więc z obowiązku jego wykonania.Czy rozkaz musi być wydany na piśmie?
Tak, w dużej mierze. Przepisy ustaw o Policji, Straży Granicznej, Służbie Więziennej, Państwowej Straży Pożarnej i służbach specjalnych każą stosować odpowiednio art. 318 i 344 KK. Szczegóły zależą od konkretnej służby i jej przepisów.Czy te same zasady dotyczą policjantów i innych służb mundurowych?
Co dalej
Jeśli jesteś żołnierzem albo bliską osobą żołnierza, wobec którego wszczęto postępowanie, opisz sytuację w